Pikap kurulumu: adım adım
Terazi, kol dengesi, baskı kuvveti, anti-skating ve hizalama. Plaklarını koruyan ve sesi yerine oturtan ayarlar, doğru sırayla.
İyi ayarlanmış orta sınıf bir pikap, kötü ayarlanmış pahalı bir pikaptan daha iyi çalar. Ayar yalnızca sesi değil, plaklarının ömrünü de belirler: iğne yivde doğru açıyla ve doğru baskıyla durmazsa her dinleyişte yiv duvarlarını biraz daha aşındırır. Aşağıdaki adımları bu sırayla uygula; her adım bir öncekinin üzerine kurulur.
Gerekenler: küçük bir su terazisi, koluna uygun bir hizalama şablonu (protractor), ince uçlu bir tornavida ve mümkünse dijital bir iğne baskı terazisi.
1. Yer seçimi ve terazi
Pikap, sistemdeki en titreşime duyarlı cihazdır. Sağlam, sallanmayan bir yüzeye koy; mümkünse hoparlörlerle aynı rafa değil. Hoparlörün titreşimi iğneye ulaşırsa yüksek seste uğultu ya da akustik geri besleme (feedback) oluşur.
Su terazisini plato üzerine, plağın duracağı yere koy. Önden arkaya ve soldan sağa, iki yönde de bak. Pikabın ayarlanabilir ayakları varsa onlarla düzelt; yoksa ince altlıklar kullan. Terazide olmayan bir pikapta kol kendiliğinden içe ya da dışa kaymaya çalışır ve sonraki ayarlar şaşar.
2. Plato, kayış ve hız
Kayışlı pikaplarda kayışın platonun altındaki göbeğe ve motor kasnağına düzgün oturduğundan emin ol. Esnemiş ya da yüzeyi parlamış bir kayış hızı düşürür, uzun notalarda dalgalanma (wow) yapar. Kayış ucuz bir parçadır; eski bir pikapta çoğu zaman ilk yenilenen şey odur.
Plato kenarında strobe işaretleri varsa, şebekeyle titreşen bir ışık altında (akkor ya da floresan lamba, ya da pikabın kendi strobe lambası) işaretlerin durduğunu kontrol et ve ince ayar düğmesiyle sabitle. Titremeyen LED lambalar altında strobe okunmaz. Strobe yoksa telefon için yapılmış hız ölçer uygulamaları yaklaşık bir fikir verir.
3. Kolu sıfırla: yüzer denge
Baskıyı ayarlamadan önce kolun kendi ağırlığını sıfırlaman gerekir. Kartuş ve kafa kabuğu takılıyken:
- Anti-skating'i sıfıra al. Aksi halde kol yana çekilir ve dengeyi yanlış okursun.
- İğne koruyucusunu çıkar, kaldırma kolunu indir. Kolu dayanağından kurtarıp parmağınla hafifçe tut.
- Arka ağırlığı çevir. Kol, plak yüksekliğinde yere paralel biçimde havada kalana kadar ağırlığı ileri geri döndür. Ne yukarı kalkmalı ne de iğne plakaya düşmeli.
- Yalnızca ölçek halkasını sıfıra getir. Ağırlığın önündeki numaralı halkayı, ağırlığı çevirmeden 0 çizgisine hizala. Artık ölçek gram değerini doğru gösterir.
4. Baskı kuvveti (VTF)
Dikey baskı kuvveti (VTF), iğnenin yive ne kadar ağırlıkla bastığıdır ve gram ile ifade edilir. Kartuşun kutusunda ya da üreticinin sitesinde bir aralık yazar, örneğin 1,5–2,5 g. Bazı üreticiler bu aralıkta tek bir önerilen değer de verir; varsa onu esas al.
Yaygın yanılgı, hafif baskının plağı koruduğudur. Shure gibi kartuş üreticileri bunun tersini yazar: yivle temasını koruyamayacak kadar hafif basan iğne yüksek seviyeli pasajlarda yivden kopar, yiv duvarına çarpar ve kayda kalıcı zarar verebilir. Bu yüzden aralığın alt sınırının altına inme; ortasından ya da biraz üstünden başlamak daha güvenlidir. Arka ağırlığı, ölçek halkası istediğin değeri gösterene kadar ileri çevir. Dijital terazin varsa değeri onunla doğrula; eski kolların ölçeği birkaç onda bir gram şaşabilir.
Baskı ve anti-skating başlangıç değeri
Kartuşunun önerilen aralığını seç ya da yaz; iki kadran ilk ayarı gösterir.
Aralığın ortasının biraz üstünden, 2,10 g ile başla. Anti-skating kadranını da aynı sayıya getir.
Bu bir başlangıç noktasıdır; son karar kartuş üreticisinin değerine, terazi ölçümüne ve kulağına aittir. Göstergedeki pirinç renkli bant kartuşun önerilen aralığını gösterir.
5. Anti-skating
Dönen plak, iğneyle yiv arasındaki sürtünme ve kolun geometrisi yüzünden kolu merkeze doğru çeker. Buna skating kuvveti denir. Dengelenmezse iğne yivin iç duvarına daha çok yüklenir; yüksek seviyeli pasajlarda önce sağ kanalda cızırtı duyulur ve aşınma dengesizleşir. Anti-skating, kola dışa doğru küçük bir karşı kuvvet uygular.
Audio-Technica ve Cambridge Audio gibi üreticiler başlangıç için anti-skating kadranını baskı kuvvetiyle aynı sayıya getirmeyi önerir. Kadrandaki sayı kola uygulanan gerçek kuvvet değildir; kol, o baskı değerine uygun karşı kuvveti kendi mekanizmasıyla ölçekler. Bazı vintage kollarda konik ve eliptik iğne için ayrı ölçekler bulunur; iğnene uygun olanı kullan. Son ayarı, iç yivlere yakın ve yüksek seviyeli bir parçada iki kanalın eşit temizlikte çalmasına bakarak yapabilirsin.
6. Overhang ve kartuş hizalaması
Kollu pikaplarda iğne plağın üzerinde düz bir çizgi değil, bir yay çizer. Bu yüzden kartuş yive yalnızca iki noktada tam teğet olur; bunlara sıfır noktaları (null point) denir. Overhang, iğnenin plato milini ne kadar geçtiğidir. Overhang ve kartuşun açısı doğru ayarlandığında bu iki nokta doğru yere oturur ve aradaki izleme hatası en aza iner.
- Koluna uygun şablonu bul. Kolun efektif uzunluğuna ya da mil-pivot mesafesine göre hazırlanmış bir şablon yazdır; çıktının ölçeğini cetvelle kontrol et. En yaygın geometri Baerwald'dır (Löfgren A); Stevenson ise iç yivlerdeki hatayı azaltmaya öncelik verir.
- Şablonu platoya yerleştir. Mil deliğinden geçir ve plato dönmesin diye sabitle.
- Kartuş vidalarını hafifçe gevşet. Kartuşu kafa kabuğunun yarıklarında ileri geri kaydırarak iğneyi birinci sıfır noktasına indir.
- Kartuşun yanlarını ızgaraya paralel yap. Önden bakınca kartuş gövdesi şablondaki çizgilerle aynı hizada olmalı. Sonra ikinci noktada kontrol et.
- İki noktada da tutana kadar tekrarla, sonra vidaları sık. Vidaları sıkarken kartuşun dönmediğinden emin ol.
VTA ve azimut
Plak çalarken kolu yandan izle: başlangıç olarak kol plağın yüzeyine paralel olmalıdır. Bunu dikey izleme açısı (VTA) belirler ve birçok kolda kol tabanının yüksekliği ayarlanabilir. Kartuşa önden baktığında da plağa dik durmalı, bir yana yatmamalıdır; buna azimut denir. İkisi de ince ayardır; önce hizalama ve baskı doğru olmalı.
7. Phono preamp: MM mi, MC mi?
Pikap kartuşunun ürettiği sinyal çok zayıftır ve kayıt sırasında uygulanan RIAA eğrisinin tersiyle düzeltilmesi gerekir. Bu işi phono preamp yapar. Pikabı amfinin aux ya da CD girişine doğrudan bağlarsan ses çok kısık, ince ve bassız çıkar.
| Özellik | MM (hareketli mıknatıs) | MC (hareketli bobin) |
|---|---|---|
| Çıkış seviyesi | Yaklaşık 3–6 mV | Düşük çıkışlılarda yaklaşık 0,2–0,6 mV |
| Yük | Standart 47 kΩ | Çoğunlukla 100 Ω civarı ya da bobin direncinin yaklaşık on katı; üreticinin önerisi esastır |
| Gereken giriş | Çoğu amfideki "phono" girişi | MC girişi, MC preamp ya da yükseltici trafo (SUT) |
| İğne değişimi | Genelde kullanıcı değiştirebilir | Çoğunlukla kartuş komple yenilenir ya da üreticiye gönderilir |
Yüksek çıkışlı MC kartuşlar (yaklaşık 2 mV ve üstü) MM girişte de çalışabilir. Pikabında dahili preamp varsa ve açıksa, pikabı amfinin phono girişine değil line girişine bağla; iki preamp üst üste binerse ses bozulur.
8. Topraklama ve vınlama
Pikap kablosunun yanında çoğunlukla ince ayrı bir tel ya da çatal uç bulunur. Bu, kolun ve şasinin topraklama hattıdır ve amfinin arkasındaki "GND" ya da "ground" vidasına bağlanır. Bağlanmazsa hoparlörden sabit, alçak bir vınlama duyulur.
- Topraklama telini amfinin GND vidasına sık; uç oksitlenmişse hafifçe temizle.
- Vınlama sürüyorsa RCA fişlerini tam oturt ve phono kablosunu elektrik kablolarından, adaptörlerden uzaklaştır.
- Volüm açıkken kola parmağınla dokun; uğultu değişiyorsa sorun topraklamadadır.
- Bazı pikaplarda toprak hattı kablonun içinden gelir; bu durumda ayrı tel eklemek vınlamayı artırabilir. Bir kez bağlı, bir kez bağsız dene.
- Sorun sürüyorsa kartuşun arkasındaki dört ince telin kafa kabuğunda sıkı oturduğunu kontrol et.
Son kontrol listesi
- Plato iki yönde de terazide.
- Kayış sağlam, hız doğru.
- Kol yüzer dengede sıfırlandı, ardından baskı ayarlanıp terazide doğrulandı.
- Anti-skating baskıyla uyumlu.
- Kartuş iki sıfır noktasında da şablona paralel.
- Pikap phono girişine bağlı, MM/MC seçimi doğru.
- Topraklama bağlı, volüm açıkken vınlama yok.
Bu ayarları yılda bir kez, bir de kartuş ya da iğne değiştirdiğinde yeniden kontrol et. İğne ucunu birkaç plakta bir, yumuşak bir fırçayla arkadan öne doğru temizlemek de sesin temiz kalmasını sağlar.
