Vintage amfi alırken nelere bakmalı?

İkinci el bir amfiye para vermeden önce bakılacak her şey, mağazada bizim baktığımız sırayla.

Kırk, elli yaşında bir amfi ya da receiver, iyi bakılmışsa bugün de çok güzel çalar. Bakılmamışsa ilk hafta tek kanaldan susabilir. Aradaki farkı vitrinden anlamak zordur; ama bir multimetre, birkaç basit kontrol ve on beş dakikalık bir dinlemeyle büyük kısmını görebilirsin. Mağazaya gelen her ikinci el cihaza aşağı yukarı bu sırayla bakıyoruz.

Önce dış görünüş ve geçmiş

Kozmetik durum sesi doğrudan etkilemez, ama cihazın nasıl bir hayat yaşadığını anlatır. Ön paneldeki ince çizikler normaldir. Asıl bakılacak yerler şunlar:

  • Arka panel ve vidalar: Vida başları yalamaysa cihaz sık açılmış, belki de ehil olmayan biri tarafından tamir edilmiştir.
  • Havalandırma delikleri: İçeride yoğun toz, sigara kokusu ya da sararmış yüzeyler, cihazın uzun süre kötü bir ortamda durduğunu gösterir.
  • Hoparlör terminalleri ve RCA girişler: Yeşillenme ve gevşeklik oksidasyon işaretidir. Temizlenebilir, ama not et.
  • Orijinallik: Değiştirilmiş düğmeler, LED'e çevrilmiş kadran lambaları ya da kesilip eklenmiş elektrik kablosu cihazın değerini, bazen de sesini etkiler.

Potlar ve anahtarlar: cızırtının kaynağı

Volüm, balans, bas ve tiz düğmelerinin her biri bir potansiyometredir. Yıllar içinde içlerindeki karbon izi kirlenir, kontaklar oksitlenir. Sonuç, düğmeyi çevirdiğinde gelen cızırtı, hışırtı ya da bir kanalın bir anlığına kesilmesidir. Giriş seçici, mono/stereo ve A/B hoparlör anahtarları da aynı nedenle temassızlık yapar.

Müzik çalarken her düğmeyi yavaşça uçtan uca çevir. Hafif bir hışırtı çoğunlukla temizlikle geçer. Belli bir noktada kanalın tamamen gidip gelmesi ise pot izinin aşındığını gösterebilir. O durumda pot değişir ve her model için orijinal parça bulmak kolay değildir.

Kontak spreyi: doğru kullanım

Doğru spreyle, doğru yöntemle yapılan temizlik cızırtının çoğunu giderir. Yanlış sprey ise sorunu büyütür.

  • Elektronik için üretilmiş, plastiğe zarar vermeyen bir kontak temizleyici kullan (DeoxIT D5 bilinen bir örnektir). Pas sökücü ya da genel amaçlı yağlayıcı spreyler potun içinde kalıntı bırakır ve toz toplar.
  • Cihazı kapatıp fişini çek. Sprey, pot gövdesindeki küçük açıklıktan kısa bir püskürtmeyle uygulanır; düğmenin dışından değil.
  • Ardından potu yirmi otuz kez uçtan uca çevir. Anahtarları da defalarca konumdan konuma getir.
  • Bir süre bekleyip dinle. Gerekirse işlemi bir kez daha tekrarla.

Satıcı "biraz sprey sıkarsınız geçer" diyorsa haklı olabilir. Ama bunu senin değil, satıştan önce onun denemesi gerekir.

Açılış: koruma rölesini dinle

Transistörlü amfilerin çoğunda hoparlör çıkışında bir koruma rölesi bulunur. Cihazı açtığında birkaç saniye sessiz kalır, ardından küçük bir "tık" sesiyle röle çeker ve hoparlörler devreye girer. Bu gecikme, açılış anındaki darbenin hoparlöre ulaşmasını engeller. Koruma devresi ayrıca çıkışta DC gerilim algılarsa röleyi açarak hoparlörü ayırır.

  • Röle hiç çekmiyorsa ya da sürekli açıp kapanıyorsa koruma devresi bir sorun algılıyordur. Sebep çoğu zaman yüksek DC offset ya da çıkış katında bir arızadır.
  • Röle çekiyor ama bir kanal kısık, cızırtılı ya da arada kesiliyorsa röle kontakları oksitlenmiş olabilir. Yaygın ve çoğunlukla ucuz çözülen bir arızadır; yine de servis işidir.
  • Açılışta hoparlörden sert bir "pat" sesi geliyorsa gecikme devresi işini yapmıyordur.

DC offset: multimetreyle birkaç dakikalık ölçüm

Amfinin hoparlör çıkışında yalnızca müzik sinyali (AC) olmalıdır. Ayarı kaymış ya da yaşlanmış devrelerde çıkışta küçük bir doğru gerilim (DC) oluşur. Bu değer büyüdükçe hoparlör bobinine sürekli akım gider, kon merkezinden kayar; yüksek değerlerde bas hoparlörü zarar görebilir.

Ölçmek için basit bir dijital multimetre yeterlidir:

  1. Hoparlörleri sök, girişlere bir şey bağlama ve volümü sonuna kadar kıs.
  2. Cihazı aç ve on beş yirmi dakika ısınmasını bekle. Offset sıcaklıkla değişir; soğukken alınan değer yanıltabilir.
  3. Multimetreyi DC milivolt (mV) kademesine al. Uçları bir kanalın hoparlör çıkışındaki artı ve eksi terminale dokundur. Diğer kanal için tekrarla.
Ölçülen değerNe anlama gelir?
0–30 mVİyi. Bakımlı bir cihazdan beklenen aralık.
30–50 mVKullanılabilir, ama ayar ya da bakım zamanı yaklaşıyor.
50–100 mVAyar gerekir. Uzun süre kullanmadan önce servise göster.
100 mV üstüHoparlör bağlama. Çıkış katında ya da ayar devresinde sorun olabilir.

Bu sınırlar teknisyenler arasında yaygın kullanılan pratik değerlerdir, bir standart değildir. Birçok modelin servis kılavuzunda daha sıkı bir hedef ve ayar trimpotunun yeri yazar; varsa ona göre karar ver. Satıcı ölçüm yapmana izin vermiyorsa, bu da bir bilgidir.

Ölçtüğün değeri oku

İki kanalda ölçtüğün değeri milivolt olarak yaz; eksi işaretliyse işaretiyle yazabilirsin.

Sol kanal iyi. Sağ kanal kullanılabilir, ama ayar ya da bakım zamanı yaklaşıyor.

Kapasitörler: yaşın görünmeyen yüzü

Elektrolitik kapasitörlerin içindeki elektrolit zamanla kurur. Otuz, kırk yıl sonra kapasite düşer, iç direnç artar. Bu her cihazda arıza demek değildir; birçok receiver orijinal kapasitörleriyle hâlâ iyi çalar. Ama belirtileri bilmekte fayda var:

  • Vınlama: Volüm kısıkken bile hoparlörden gelen sabit uğultu, çoğu zaman yorgun güç kaynağı filtre kapasitörlerine işaret eder. Tam dalga doğrultmada bu dalgalanma şebeke frekansının iki katındadır; Türkiye'deki 50 Hz şebekede 100 Hz civarında, biraz "vızıltılı" bir uğultu olarak duyulur. Daha pes, 50 Hz'lik bir uğultu ise çoğunlukla topraklamadan gelir.
  • Göz kontrolü: Üst kapak açılabiliyorsa kapasitörlerin tepesinde şişme, altında kahverengi sızıntı izi olup olmadığına bak.
  • Isınınca değişen ses: Soğukken bozuk çalıp ısınınca düzelen ya da tam tersi davranan kanal, yaşlanmış kapasitör ya da soğuk lehim belirtisidir.

"Komple recap yapıldı" ifadesi kulağa iyi gelir, ama kimin ve nasıl yaptığı önemlidir. Özensiz bir değişim, yanlış değer ya da ters takılmış bir kapasitör, orijinal parçalardan daha çok sorun çıkarır. Faturayı, kullanılan parçaların listesini ya da en azından işlem öncesi ve sonrası fotoğrafları iste.

Lambalar: kadran ve tüpler

Kadran ve gösterge lambaları

Vintage receiver'ların sıcak ışığını çoğunlukla küçük akkor lambalar verir. Yanmayan birkaç lamba ciddi bir arıza değildir ve değiştirilebilir. LED'e çevrilmiş cihazlarda ışığın rengi ve yayılımı farklıdır; sevip sevmemek sana kalmış, ama satıcının bunu belirtmesi gerekir.

Lambalı amfilerde tüpler

Lambalı amfide tüpler sarf malzemesidir. Kontrol edilecekler:

  • Bütün tüplerin filamanı ısınınca turuncu yanmalıdır. Çıkış tüplerinin metal plakası kırmızı kızarıyorsa (red plating) cihazı hemen kapat; bias ayarı bozuktur ya da tüp arızalıdır.
  • Push-pull amfilerde çıkış tüpleri eşleşmiş çift ya da dörtlü olmalı ve bias ayarı yapılmış olmalıdır.
  • Tüplerin kaç saat kullanıldığını ve en son ne zaman değiştiğini sor.
  • Tüpe tırnakla hafifçe vurduğunda hoparlörden çınlama geliyorsa o tüp mikrofonik olabilir.

Test dinlemesi: neye kulak vermeli?

Ölçümler iyi çıktıysa sıra dinlemeye gelir. İyi bildiğin bir plak ya da kaydı yanında götür; tanımadığın bir müzikte sorunu duymak zordur.

  • Bütün girişleri dene: Phono, tuner, aux, teyp. Pikap bağlamayı düşünüyorsan phono girişi özellikle önemlidir.
  • Düşük seste kanal dengesi: Volümü çok kısık bir seviyeye getir. İki kanal eşit mi? Volüm potunun alt bölgesinde kanallar arası fark yaşlı cihazlarda sık görülür.
  • Yüksek seste temizlik: Her zamanki dinleme seviyenin biraz üstünde, yoğun bir pasajda ses sertleşmemeli, yırtılmamalıdır.
  • Mono anahtarı ve balans: Mono konumunda ses iki hoparlörün tam ortasında toplanmalıdır. Balansı iki yöne çevirip her kanalın tek başına temiz çaldığını dinle.
  • Kulaklık çıkışı: Kullanmayacak olsan da dene; içindeki anahtar arızalıysa hoparlörler kesilebilir.
  • Isındıktan sonra: Yarım saat çaldıktan sonra kasa elle dokunulamayacak kadar ısınmamalı, yanık kokusu olmamalı, ses değişmemelidir.

Satıcıya sorulacak sorular

  • Cihaz en son ne zaman ve kim tarafından bakıma girdi? Neler yapıldı?
  • DC offset ve bias ayarı yapıldı mı? Değerleri birlikte ölçebilir miyiz?
  • Değiştirilen parça var mı? Orijinal parçalar duruyor mu?
  • Bilinen bir kusuru, ara sıra çıkan bir sesi var mı?
  • Satıştan sonra bir sorun çıkarsa ne yapıyorsunuz?
  • Cihaz hangi şebeke gerilimine ayarlı? Yurt dışından gelen bazı modellerde 110/120 V ile 220/240 V arasında seçici bulunur; 230 V şebekede doğru konumda olması gerekir.

Mağazamızdaki ikinci el cihazlar satıştan önce bu listeden geçer: potlar temizlenir, DC offset ölçülür, cihaz uzun süre çalıştırılarak dinlenir. Merak ettiğin bir cihazın test notlarını iletişim formundan sorabilirsin.

Yanına alabileceğin kontrol listesi

  • Açılışta birkaç saniye sonra röle çekiyor, "pat" sesi yok.
  • İki kanalın da DC offset değeri 50 mV'un altında.
  • Düğmeler ve anahtarlar çevrilirken kanal kesilmiyor.
  • Volüm kısıkken belirgin vınlama yok.
  • Bütün girişler ve iki kanal da temiz çalıyor.
  • Yarım saat sonra ses aynı; aşırı ısınma ya da koku yok.
  • Bakım geçmişi ve şebeke gerilimi soruldu.